Tenorsaxofonist Gary Thomas maakte in het vorige decennium enige tijd deel uit van zowel het Dave Holland Quintet als Jack DeJohnette's Special Edition. Dat waren twee groepen die veel met elkaar gemeen hadden. Bassist Dave Holland en drummer DeJohnette kennen elkaar bijzonder goed (ze debuteerden beiden min of meer in de vroege jazzrock-bands van Miles Davis) en speelden tot op heden geregeld met elkaar in uiteenlopende formaties. En kennelijk hebben ze vanuit hun ervaring als ritme-tandem een gezamenlijke visie ontwikkeld die ze ieder in hun eigen formaties verder uitwerkten. Kort samengevat komt die erop neer dat de arrangementen zijn gedacht vanuit een vrije ritmische structuur, waaraan evenwel een zeer strak metrum ten grondslag ligt. Dat metrum is nooit expliciet hoorbaar maar er is op geen enkele manier aan te ontkomen.
Sterker dan bij Holland (waar doorgaans Marvin 'Smitty' Smith de drummer was) dirigeerde DeJohnette dan vanachter zijn slagwerk dan zijn band; alsof de blazers de verlengstukken waren van zijn stokken, schoven polyritmische melodieën over elkaar heen.
Gary Thomas (die ook al voor het eerst opviel  in de band van Miles) heeft dit concept nu geadopteerd, zoals hij laat horen op de prachtige cd Pariah's Pariah (W&W is een speciale van ENJA afgescheiden serie luxe uitgevoerde cd's die wat prijziger zijn maar doorgaans zeer de moeite waard). Thomas vormt de melodie-sectie met altist Greg Osby, die ook met zowel DeJohnette als Holland werkte, en laat zich leiden door bassist Michael Formanek en drummer John Arnold.
De opzet van elk werk op de cd is min of meer dezelfde. Een krachtige melodielijn (soms unisono, dan weer tweestemmig) zet het kader. De bas pikt de melodie op en omspeelt die en het metrum, de drums leggen daar een voortdurend variërend ritmisch patroon overheen. De beide saxofonisten soleren reagerend op de drums, binnen het harmonisch kader van de melodie, waarmee ze weer aansluiting vinden bij de bas.
Zo ontstaat een volmaakte cirkel waarin vrijer geopereerd wordt dan ooit in de freejazz geschiedde, maar die zo'n logica in zich heeft dat de vrijheid niet chaotisch of vervreemdend werkt. Sterker, de aantrekkelijke cadans van de muziek trekt de luisteraar mee in onvoorspelbare melodische avonturen, waarin geïsoleerde noten en flarden van melodieën soms meer suggereren dan er werkelijk wordt gespeeld. Muziek die helder en concreet is en toch van alles overlaat aan het voorstellingsvermogen van de luisteraar: perfectere jazz bestaat er denk ik niet.
Inmiddels heeft Dave Holland zelf ook weer een nieuwe cd gemaakt, Points of View, waarop uiteraard met hetzelfde concept wordt gespeeld. Holland had met twee saxen plus trombone of trompet altijd een iets dominantere melodie-sectie. Nu heeft hij een van de saxen vervangen door een vibrafoon/marimba (Steve Nelson) waardoor het evenwicht helderder is en de muziek kleurrijker. Trombonist Robin Eubanks en saxofonist Steve Wilson hebben dezelfde rol als de twee blazers in Thomas' kwartet. Enige nadeel in de muziek van Holland is dat bas en drums, die al zo'n prominente rol hebben, ook nog eens soloruimte krijgen toegemeten, die aandoen als overbodige onderbrekingen, verstoringen van de overigens ook hier aanwezige magische cadans.
Dave Holland was met zijn groep op het laatste North Sea Jazz Festival; een uitzondering want de laatste jaren speelde hij bijna uitsluitend in formaties van anderen. Ook Jack DeJohnette accepteert hoofdzakelijk nog uitnodigingen om in andermans bandjes te spelen (en die steevast naar een hoger niveau te tillen). Het is te hopen dat Gary Thomas (en allicht Greg Osby) hen stimuleert meer met hun eigen idee bezig te gaan, nu blijkt dat er school gemaakt kan worden.
© Jan Rensen, 30 juli 1998